In Transgender pioniers schetst historicus Alex Bakker de aangrijpende portretten van Dora en Gerd, die als een van de eerste transgender personen ooit een medische transitie ondergingen, in het Berlijn van de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw.
De geschiedenis van transgenderzorg begint feitelijk bij het Institut für Sexualwissenschaft van Magnus Hirschfeld, zo maakt het boek duidelijk. Het instituut bestond van 1919 tot 1933 en was gevestigd in twee grote gebouwen in de Berlijnse wijk Tiergarten. Alex: “Natuurlijk bestonden er daarvoor ook al transgender personen. Maar die voorgeschiedenis vind ik wat moeilijk te behappen. Vaak is onduidelijk of iemand transgevoelens had of er vooral om maatschappelijke redenen voor koos om als man door het leven te gaan. Daar zijn veel historische voorbeelden van. Maar Dora en Gerd waren de eersten over wie we behoorlijk veel informatie hebben. Over hen wilde ik een historisch accuraat boek schrijven, maar er ook diepgang in leggen. Ik wilde het lezerspubliek, en zeker ook niet-trans personen, laten zien hoe sommige dingen voelen. Dat doe ik door te fictionaliseren, door in hun hoofden te kruipen, maar wel op basis van bronnen. Bij Dora was dat een uitgebreid medisch dossier en bij Gerd zijn memoires.”
Moeilijke man
Alex gaat ervan uit dat Dora en Gerd na hun transities gelukkiger in hun lichamen waren. “Maar uit de bronnen kon ik niet opmaken hoe hun levensgeluk verder is verlopen. Van Dora zijn alleen maar wat feitjes uit het bevolkingsregister bekend. Gerd is eind jaren tachtig bevraagd door medewerkers van het na de oorlog opgerichte Magnus Hirschfeld Vereniging. Het bleek een moeilijke man. Natuurlijk ademden zijn memoires ook wel verbittering, maar ja: wie zegt dat hij vóór zijn transitie niet ook al een verbitterd mens was? Of dat juist werd na zijn zestigste levensjaar? We weten het niet. Wat we wel weten, is dat mensen die voor hun transitie extreem ontevreden over hun lichaam waren hun leven als onmogelijk beschouwden. Maar ja: voor veel transgender mensen is het leven ná hun transitie ook niet altijd even makkelijk, denk aan sociaal onbegrip.”
Hoe het ook zij: Dora en Gerd wisten Magnus Hirschfeld en zijn collega’s van het Institut für Sexualwissenschaft ervan te overtuigen dat zij een operatie nodig hadden, puur om te kunnen overleven. “Deels komt dat voortschrijdend inzicht van Hirschfeld zelf. Aanvankelijk dacht hij dat het ging om mensen die drang voelden kleding van de andere gender te dragen. Maar gaandeweg kwam hij erachter dat sommige mensen juist hun lichaam wilden laten overeenkomen met hun genderidentiteit. Ergens halverwege dat proces dacht hij toe te kunnen met castratie. Zo van: dan haal je de bron van mannelijkheid weg. Maar mensen als Dora wilden hun gehele lichaam laten overeenkomen met hun genderidentiteit. Zij heeft Hirschfeld doen inzien hoe diep zij die noodzaak voelde. Vergeet niet dat Dora in het instituut woonde, waardoor hij haar vrijwel dagelijks meemaakte. Als keukenmeid, als vrouw dus. Hirschfeld was de eerste die inzag dat je trans mensen helpt door niet hun geest, maar hun lichaam te veranderen.”
Donkere wolken
Als het gaat om transgender zijn, zijn bepaalde zaken universeel: “Helemaal wanneer je zó genderdysfoor bent dat je lichaam je leven onmogelijk maakt. Ik herken in de verhalen van Dora, Gerd en anderen heel veel van mezelf. Bijvoorbeeld dat je als meisje typische jongensspelletjes wil doen, jongenskleren aan wil trekken en dat je alles verliest als de puberteit begint. Ik vond het ontroerend dat ik de gevoelens van een persoon die 100 jaar geleden leefde, Gerd dus, moeiteloos snapte. Maatschappelijk is er natuurlijk wel wat veranderd. Zo mocht Gerd beslist geen jongenskleren aan, terwijl in mijn jeugd jongens en meisjes ongeveer dezelfde kleren droegen.”
Een van de sterkste punten van het boek is dat je op elke pagina voelt dat donkere wolken zich boven Berlijn samenpakken. Het einde van het Institut für Sexualwissenschaft hangt vanaf het begin in de lucht. “Dat vond ik het pijnlijkst om te ervaren. Een bloeiende plek, niet alleen Berlijn zelf, maar ook het instituut waar echt van alles gebeurde, gaat ten onder. Al voordat de nazi’s echt aan de macht waren, bleven mensen uit angst weg. Wat een veilige plek was voor transgender of andere queer personen werd de nek omgedraaid. De mechanismen op grond waarvan dat toen gebeurde, zien we nu weer. Het is in 2026 lang niet zo rampzalig als in 1933, maar de situatie in bijvoorbeeld de VS is wel degelijk dramatisch verslechterd, zeker voor transgender personen. Dat is iets wat we nooit moeten vergeten: alles wat we ooit hebben opgebouwd, kunnen we ook ooit verliezen.”
Alex Bakker: Transgender pioniers – Dora, Gerd en dokter Hirschfeld in het roerige Berlijn, 1919-1933, € 22,99
Dit artikel verscheen eerder in hello pride.
Tekst Norbert Splint Beeld Marjolein Annegarn
