Met de billen bloot

Laten we het maar gelijk zeggen: Aafien Henderiks is gespecialiseerd anuskijkster. De hiv-consulent van het AMC kijkt hiv-positieve homomannen letterlijk in de kont. Op zoek naar voorstadia van de gevreesde anuskanker. De uitkomsten van de screeningen zijn zeer verontrustend. Toch noemt ze haar werk superleuk.

Aafien Henderiks werkt nu zo’n vier jaar in de hiv-sector en dat bevalt haar prima. Ze vindt het een apart wereldje met een ontzettend leuke en dynamische patiëntengroep. Ze werkt op de hiv-poli van het AMC. Formeel als hiv-consulent, maar haar werk heeft sinds september vorig jaar een totaal andere wending genomen. Ze is nu Nederlands eerste officiële ‘screener op voorstadia van anuskanker bij hiv-positieve mannen’, samen met haar collega Hans-Erik Nobel.

Het is een hele praktische job, waarbij ze zelf aan de knoppen zit van het High Resulotion Anoscopie-apparaat: een camera die zeer gedetailleerde beelden geeft van de binnenkant van de anus. Ze heeft er nu 150 mannen mee onderzocht.

Ze lacht verontschuldigend als ze een plaatje van haar werk op de computer laat zien: een man met opgetrokken benen op een onderzoekstafel, met een proctoscoop in de anus en een soort verrekijker ervoor. Daarmee zoekt ze naar afwijkingen in de slijmvliezen tussen sluitspier en darm, en aan de buitenkant.

Ze legt uit: ‘De anus is een gebied met veel plooien en daar kijken we letterlijk tussen op zoek naar rusteloze cellen, wratachtige plekjes en verkleuringen. Het heeft me zeker een half jaar gekost voor ik alle afwijkingen kon herkennen en benoemen als voorstadia van kanker. Het alternatief is een uitstrijkje, maar dat mist vaak iets doordat het zo’n geplooid gebied is.’

Code rood

In 2009 deed het AMC voor het eerst onderzoek naar voorstadia van anuskanker onder hiv-positieve mannen. De uitkomsten van dit onderzoek deed alle alarmbellen afgaan. Meer dan de helft van alle onderzochte mannen bleek een voor-stadium van anuskanker te hebben.

De voorstadia dragen ‘prozaïsche’ namen als AIN1, AIN2 en AIN3. Het AMC vond dat het niet bij dit ene onderzoek mocht blijven en ging de screeningen en de behandelingen voortzetten. Daarmee was de nieuwe taak van Aafien geboren.

Om het vak te leren liep ze mee met arts-onderzoeker Olivier Richel, die het oorspronkelijke onderzoek deed. ‘Je kunt dit alleen leren door te doen,’ zegt Aafien. ‘Een jaar geleden ben ik ermee begonnen. We hebben de kunst van Olivier afgekeken. We screenen niet alleen, we doen ook de behandelingen. We willen de hele patiëntengroep van onze hiv-poli screenen. Deelname is uiteraard vrijwillig, maar we hebben nu al meer aanvragen dan dat we capaciteit hebben. Uiteindelijk willen we iedereen die deelneemt elk jaar screenen. En als er een voorstadium is geconstateerd, willen we ze na een half jaar opnieuw controleren.’

Als ze het computerscherm met de blootfoto wegdraait, zegt ze: ‘Ja, het is natuurlijk een beetje gek werk, je kijkt  de mensen in de kont en dat kan voor sommigen heel gênant zijn. In de praktijk wordt er heel verschillend gereageerd. De een maakt een lolletje, of uit zich in galgenhumor, de ander ligt gespannen te wachten. Zeker als er bij iemand al een voorstadium van anuskanker gevonden is, kan er veel stress zijn. We waren bang dat ze het ook confronterend zouden vinden omdat ze ons al kennen als hun hiv-consulent, maar dat valt reuze mee. We hebben soms hele leuke gesprekken. Dan vraag ik hoe de vakantie was, terwijl ik intussen naar binnen gluur.’

 Gevaarlijke combi

Aafien moet het haar cliënten vaak uitleggen: anuskanker wordt niet door het hiv-virus zelf veroorzaakt, maar door een ander virus dat vrijwel elk mens bij zich draagt: het humaan-papillomavirus (HPV).

Van dat virus bestaan zo’n 150 varianten. De meesten zijn onschuldig en veroorzaken alleen wat wratjes. Maar acht varianten van het HPV-virus zijn wel gevaarlijk, waarvan twee verantwoordelijk zijn voor anuskanker.

Dat mensen met hiv meer risico op anuskanker lopen, komt omdat bij hen de lichamelijke afweer vaak is aangetast, ook lokaal. ‘De meeste mensen met hiv weten wel dat je weerstand bepaald wordt door het aantal CD4-cellen. Wat ze minder vaak weten is dat die cellen niet alleen in het bloed zitten, maar ook in het slijmvlies van de anus, daar ruimen ze afwijkingen aan het weefsel op die door de HPV-virussen veroorzaakt worden. Maar mensen met hiv hebben vaak minder van die cellen, en dan krijgen de HPV-virussen vrijspel. Dan kan er kanker ontstaan.’

Het HPV-virus veroorzaakt ook baarmoederhalskanker. Daarom kunnen meisjes nog voordat ze seksueel actief worden zich laten vaccineren tegen de gevaarlijke varianten ervan. Voor jongens bestaat zo’n vaccinatieprogramma nog niet. Maar als het ook voor de jongens veilig en effectief is, is ze er voorstander van dat ook zij gevaccineerd worden. ‘Maar dat is natuurlijk ook een centenkwestie.’

Aafien is moeder van twee dochters, nu vijftien en zestien jaar oud. Toen ze in 2009 voor de keuze stond om haar dochtertjes te laten vaccineren, liet ze dat in eerste instantie aan zich voorbij gaan. ‘Over HPV wist ik toen nog niet zoveel, en er was veel rumoer over de bijwerkingen. In de tweede ronde heb ik ze toch laten vaccineren. Daar ben ik nu natuurlijk heel blij om, nu ik zie wat die virussen kunnen aanrichten.’

HPV-virussen kun je bijna niet ontlopen, legt ze uit. ‘Zodra je seksueel actief bent, heb je ze al. Zelfs condoomgebruik beschermt onvoldoende. ’Of het vaccin ook nuttig is voor volwassenen die de HPV-virussen al hebben, weet ze niet. Ze weet dat de vraag leeft in de scene, maar tot nu toe heeft er bij haar nog geen enkele patiënt om gevraagd. Er wordt nu wel onderzoek naar gedaan.

Bevriezen

De bestaande behandelingen van de voorstadia van anuskanker zijn slechts matig effectief en dat frustreert. Aafien: ‘We hebben drie opties: bevriezen, verhitten, of behandelingen met crèmes. De behandeling bij ons bestaat nu uit bevriezen van het afwijkend weefsel. Dat is minder belastend dan wegbranden of het gebruik van crèmes met hun bijwerkingen. Maar na verloop van tijd komen de afwijkingen soms weer terug. Er volgt nog een studie of het HPV-vaccin die terugkeer kan voorkomen. Wellicht geeft het net die boost aan de eigen weerstand die daarvoor nodig is.’

Echte volgroeide anuskanker heeft ze in de screening nog niet gezien, voorstadia des te meer. ‘Als we het niet weg krijgen, neemt de onrust toe. Eventueel volgt toch nog hittebehandeling. Als niets helpt, wordt doorverwezen naar de afdeling radiologie voor bestraling of naar chirurgie om het te laten wegsnijden.’ Wat dat in het uiterste geval voor een patiënt kan betekenen, heeft ze in haar eigen screeningspraktijk nog niet hoeven meemaken. ‘Bij uitzaaiing is anuskanker dodelijk,’ zegt ze, ‘maar ook in andere gevallen kan een chirurgische ingreep vergaande gevolgen hebben, zoals in uitzonderlijke gevallen amputatie van de anus en de noodzaak van een stoma.’

Pijplijn

Aafien zegt niet specifiek gekozen te hebben voor een hiv-job. Toen ze drie jaar geleden bij de hiv-poli solliciteerde, was dat omdat ze consulent wilde zijn. Dat er hiv voor het woordje consulent stond, was toeval. Het had ook reuma-consulent kunnen zijn. ‘Ik was blijven steken bij het idee dat iemand met hiv een stuk of 28 pillen moest slikken om te overleven, maar er was intussen natuurlijk wel wat veranderd in de behandeling van hiv.’

Een jaar later stond ze in een kliniek van bierbrouwer Heineken in Nigeria voor een driedaagse cursus om van de verpleegkundigen daar ware hiv-consulenten te maken. En nu dus het screeningsproject. Op de vraag hoe ver we over vijf jaar zijn met screening en behandeling van anuskanker heeft ze een duidelijk antwoord. ‘Ik verwacht dat screening op anuskanker standaardzorg zal zijn voor mensen met hiv. In Nederland dan, in Afrika mogen ze blij zijn als de hiv-pillen op tijd arriveren.’

Of er over vijf jaar betere behandelopties zullen zijn, zal afhangen van de resultaten met het vaccin. Andere middelen en behandelingen zitten vooralsnog niet in de pijplijn. ‘Aan het gevoel van urgentie zal het niet liggen. De tijd dat men de patiënt glazig aankeek als die om een uitstrijkje of screening kwam vragen, is echt wel voorbij.’ Ook andere behandelcentra gaan de screening nu aanbieden. Het Slotervaartziekenhuis en de Jan van Goyenkliniek hebben als eerste de geavanceerde HR-camera aangeschaft en gaan nu de kunst van haar afkijken.

Dit artikel komt uit het eerste nummer van hello gorgeous.

Tekst Wiggert van der Zeijden Fotografie Henri Blommers